Bản thảo Voynich – cuốn sách bí ẩn khiến giới khoa học “bó tay” suốt 600 năm
Trong kho lưu trữ sách hiếm của Yale University (Mỹ) có một cuốn sách nhỏ được bảo quản cẩn thận phía sau lớp kính. Thoạt nhìn, nó giống như nhiều bản thảo thời Trung cổ khác: giấy da đã ngả màu, nét mực nâu sẫm và các hình minh họa được vẽ bằng tay.
Tuy nhiên, cuốn sách này lại chứa một bí ẩn khiến các nhà khoa học, nhà ngôn ngữ học và chuyên gia mật mã trên thế giới đau đầu suốt nhiều thế kỷ. Đó là Bản thảoVoynich – bản thảo cổ được xem là một trong những cuốn sách bí ẩn nhất từng được phát hiện.
Hành trình phát hiện của cuốn sách bí ẩn
Theo các nghiên cứu định tuổi bằng phương pháp carbon, bản thảo Voynich được viết vào khoảng giai đoạn 1404–1438, tức đầu thế kỷ XV. Toàn bộ cuốn sách được viết trên giấy da bê – loại vật liệu cao cấp thường được sử dụng để làm sách trong thời Trung cổ.
Bản thảo hiện còn khoảng 240 trang, dù các nhà nghiên cứu cho rằng ban đầu nó có thể nhiều hơn do một số trang đã bị thất lạc theo thời gian. Trong cuốn sách có hàng chục nghìn ký tự lạ cùng với hàng trăm hình minh họa về thực vật, biểu đồ thiên văn và các hình vẽ sinh học khó hiểu.
Tên của cuốn sách được đặt theo Wilfrid Voynich, một nhà buôn sách cổ người Ba Lan. Năm 1912, ông mua lại bản thảo từ một thư viện dòng tu tại Ý. Sau khi nghiên cứu sơ bộ, Voynich nhận ra rằng hệ chữ trong cuốn sách không giống với bất kỳ ngôn ngữ nào từng được biết đến.
Hệ chữ bí ẩn chưa từng được giải mã
Toàn bộ văn bản trong bản thảo được viết bằng một hệ ký tự lạ, thường được gọi là “Voynichese”. Hệ chữ này gồm khoảng 20–30 ký tự khác nhau, được sắp xếp thành những “từ” và “câu” giống cấu trúc của một ngôn ngữ thực sự.
Các nghiên cứu thống kê cho thấy tần suất xuất hiện của các ký tự trong bản thảo tuân theo quy luật giống ngôn ngữ tự nhiên, chứ không phải chuỗi ký tự ngẫu nhiên. Điều này khiến nhiều nhà khoa học tin rằng cuốn sách thực sự chứa nội dung có ý nghĩa, chỉ là con người chưa tìm ra cách đọc.
Trong suốt thế kỷ XX, nhiều chuyên gia giải mã nổi tiếng – bao gồm cả những người từng tham gia phá mã trong chiến tranh – đã thử nghiên cứu bản thảo. Tuy nhiên, tất cả đều không thể giải mã được hệ chữ bí ẩn này.
Ngày nay, các nhà khoa học tiếp tục sử dụng trí tuệ nhân tạo, thuật toán thống kê và ngôn ngữ học máy tính để phân tích văn bản. Tuy vậy, cho đến nay vẫn chưa có lời giải mã nào được cộng đồng khoa học công nhận rộng rãi.
Những hình minh họa kỳ lạ
Bên cạnh hệ chữ khó hiểu, bản thảo Voynich còn chứa hàng trăm hình minh họa khiến các nhà nghiên cứu càng thêm bối rối.
Trong sách xuất hiện nhiều hình vẽ các loài cây trông giống thực vật nhưng không thể xác định được trong tự nhiên. Ngoài ra còn có các biểu đồ hình tròn giống bản đồ thiên văn, cùng những hình ảnh mô tả các bể tắm và hệ thống ống dẫn nước.
Một số trang đặc biệt gây chú ý khi mô tả nhiều phụ nữ khỏa thân đang ngâm mình trong những bể nước màu xanh, được nối với nhau bằng các đường ống phức tạp.
Dựa trên nội dung minh họa, các nhà nghiên cứu tạm thời chia bản thảo thành nhiều phần như thực vật học, thiên văn học, sinh học và dược liệu. Tuy nhiên, việc không thể đọc được văn bản khiến việc xác định nội dung thật sự của cuốn sách trở nên rất khó khăn.
Nhiều giả thuyết được đưa ra
Suốt hơn một thế kỷ qua, rất nhiều giả thuyết đã được đưa ra nhằm giải thích nguồn gốc và nội dung của bản thảo Voynich.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng đây có thể là tài liệu về y học hoặc thảo dược thời Trung cổ. Một giả thuyết khác cho rằng cuốn sách liên quan đến thuật giả kim – lĩnh vực khá phổ biến ở châu Âu thời đó.
Cũng có ý kiến cho rằng toàn bộ bản thảo chỉ là một trò lừa tinh vi nhằm đánh lừa những nhà sưu tầm giàu có trong quá khứ. Tuy nhiên, việc tạo ra hàng chục nghìn từ với cấu trúc thống kê giống ngôn ngữ tự nhiên khiến giả thuyết này vẫn gây nhiều tranh cãi.
Gần đây, một số nhà nghiên cứu còn tuyên bố đã giải mã được bản thảo, cho rằng ngôn ngữ trong sách có thể là sự pha trộn giữa tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý cổ. Tuy nhiên, những tuyên bố này vẫn chưa được cộng đồng khoa học công nhận.
Những tuyên bố “giải mã” gây tranh cãi
Trong nhiều năm qua, đã có không ít người tuyên bố đã giải mã được cuốn bản thảo này.
Một trong những tuyên bố gây chú ý đến từ một doanh nhân Phần Lan tên Viekko Latvala, người cho rằng ông đã hiểu được nội dung của cuốn sách. Theo ông, bản thảo thực chất là tài liệu khoa học cổ liên quan đến thực vật học, chiêm tinh học và y học, được viết bởi một học giả thời Trung cổ.
Latvala cho rằng ngôn ngữ của bản thảo là sự kết hợp giữa các âm tiết của tiếng Tây Ban Nha và tiếng Ý, đồng thời có thể liên quan đến một phương ngữ cổ hiếm gặp. Ông thậm chí đưa ra bản dịch thử nghiệm về một loài thực vật được mô tả trong sách, được cho là có tác dụng làm đẹp da và chữa bệnh.
Tuy nhiên, ông không công bố đầy đủ phương pháp giải mã và cho rằng “không phải người bình thường nào cũng có thể đọc được ngôn ngữ này”. Vì vậy, tuyên bố của ông không được cộng đồng khoa học công nhận rộng rãi.
Ngoài ra, một số nhà nghiên cứu khác cũng từng tuyên bố đã giải mã cuốn sách, chẳng hạn như giả thuyết cho rằng bản thảo được viết bằng ngôn ngữ “proto-Romance” – tiền thân của các ngôn ngữ Latin hiện đại. Tuy nhiên, giả thuyết này cũng bị nhiều chuyên gia phản bác vì thiếu bằng chứng thuyết phục.
Bí ẩn vẫn chưa có lời giải
Sau hơn 600 năm tồn tại, bản thảo Voynich vẫn là một trong những câu đố lớn nhất của lịch sử ngôn ngữ học và mật mã học.
Dù đã có nhiều tiến bộ trong khoa học máy tính và trí tuệ nhân tạo, các nhà nghiên cứu vẫn chưa thể giải mã hoàn toàn hệ chữ bí ẩn trong cuốn sách.
Cho đến nay, Bản thảo Voynichvẫn được xem là một trong những bản thảo bí ẩn nhất thế giới – một cuốn sách tồn tại trong lịch sử, nhưng nội dung thực sự của nó vẫn chưa được con người hiểu rõ.
